“First Man”: Neil Armstrongs kosmische eenzaamheid

Een Amerikaanse film van Hollywood-regisseur Damien Chazelle (Whiplash, La La Land) over de maanlanding? Je zou denken dat de film een grote, bombastische, barokke viering van het Amerikaanse heldendom zou worden. Toch was er vooraf in conservatief Amerikaanse kringen veel ophef over het feit dat Chazelle ervoor koos om zijn patriottisme niet op bombastische wijze vorm te geven. Zo krijgen we geen scène waarin Neil Armstrong en Buzz Aldrin de vlag op de maan zetten. Chazelle is erin geslaagd om van Neil Armstrong een knuffelheld te maken en van de grote Amerikaanse verwezenlijking een persoonlijke, innerlijke reis. De gebeurtenis is in wezen patriottisch, maar de film is genuanceerder dan de doorsnee-Hollywoodfilm.

De film wordt gedragen door het La La Land-trio Ryan Gosling, Damien Chazelle en Justin Hurwitz. Ryan Gosling vertolkt perfect de ingetogen, sobere en zakelijke Neil Armstrong. We krijgen een antiheld, iemand die de grote woorden schuwt en niet gedreven lijkt door een Amerikaans-nationalistisch gevoel, maar door een gemis, een leegte en een onvermogen om zijn verdriet om  zijn gestorven dochter Karen te verwerken. Chazelle gaat op zoek naar hoe collectieve verlangens en emoties verbonden worden met het zware verdriet van een individuele man, die als verwerking voor zijn rouw aan het aardse bestaan wil ontsnappen.

Een centraal thema in het werk van Damien Chazelle is de ambitie die om offers vraagt. In Chazelles eerste succes, Whiplash, volgen we Andrew Neiman (Miles Teller) die als veelbelovend jazzdrummer tot zijn uiterste limieten gaat. Ook in het met Oscars gelauwerde La La Land volgen we twee geliefden (Emma Stone en Ryan Gosling) wier band door hun respectievelijke carrières onder druk komt te staan. Melancholie is het overheersende gevoel bij dit verlangen naar grootsheid. First Man benadrukt de ongelofelijke financiële, maar voornamelijk menselijke offers die deze ruimtewedloop met de Sovjets eiste. Niet onbelangrijk is de context van de jaren ‘60, die door radio- en tv-berichten in de NASA-bubble doordringen. Zo horen we op de achtergrond de protesten tegen de Vietnamoorlog, zien we een interview met schrijver Kurt Vonnegut en horen we een zwarte Amerikaan zingen: “I can’t pay no doctor bill, but Whitey’s on the moon.” Een eenduidige oorzaak of reden waarom de NASA gewoon doorgaat, ligt niet voor de hand. Het verlangen de Sovjets de loef af te steken, de miljarden dollars aan belastinggeld die erin gepompt zijn en de menselijke offers die ervoor zijn gebracht, leidden tot een meedogenloze machine met als enige doel het bereiken van de maan.

De opmerkelijkste acteerprestatie is die van Claire Foy, die de rol van Neils vrouw Jan (Janet) speelt. Jan is de pragmaticus die een tegengewicht vormt voor de toch wel fallische jongensdromen over raketten en maanreizen. Toen Neil Armstrong bij een oefenmissie van het Gemini-project  in gevaar kwam, stapt ze naar het NASA-hoofdkwartier en zet de missieleiding met hun twee voeten op de grond: “You’re just a bunch of boys making models out of balsa wood.” Haar reactie ondergraaft het gevoel van wetenschappelijke controle.

Damien Chazelle weet deze breekbaarheid visueel scherp te vatten. De miljarden kostende materialen zijn niet de glimmende raketten uit onze science-fictionverbeelding (denk aan Star Trek of Star Wars), maar gemaakt met een bric-à-brac-functionaliteit: de soldeernaden duidelijk zichtbaar, het krassen en schrapen van de metalen platen die met grote bouten aan elkaar zijn vastgemaakt geven de toeschouwer een gevoel van kwetsbaarheid, claustrofobie en unheimlichkeit. Visueel is de film een pareltje. We zien dat Chazelle een rasechte shower is, die met een korte opeenvolging van technisch perfect gemonteerde beelden in nog geen tien minuten na het begin van de film de toeschouwer naar de keel en de zakdoek doet grijpen.

Niet alleen visueel is de film erg sterk, ook auditief. Chazelle benut de kosmische stilte op doordachte wijze. Het is echter grotendeels de muziek van Justin Hurwitz, met wie Chazelle al voor zowel Whiplash als La La Land heeft samengewerkt, die de emotionele diepgang weet op te zoeken. Het harpspel, als leitmotiv verbonden aan Karen, komt geregeld terug in allerlei combinaties. Bovendien geeft de theremin, het geliefkoosde instrument voor soundtracks van science fiction, een ongekende toets van engelachtige buitenaardsheid.

Claire Foy, Ryan Gosling, Damien Chazelle en Justin Hurwitz schilderen een betoverende allegorie voor het persoonlijke verdriet dat een individu in de kosmische eenzaamheid drijft. Als eerste man op de maan is Neil uniek en eenzaam, en dat gevoel van buitengewoonheid beeldt treffend het leed van een introverte vader uit. Bovendien zoekt Chazelle naar het collectieve verlangen naar iets groters, een verlangen dat de mensen in tijden van polarisatie kan verbinden, maar dat tegelijkertijd onze collectieve kosmische eenzaamheid in de onherbergzame ruimte benadrukt. Chazelles innerlijke odyssee mag dan wel ideologisch mager en zichtbaar patriottisch zijn, zijn portret van de eerste maanreiziger is echter audiovisueel sterk, emotioneel diep en complex.

Cinema ZED / nog zeker tot 3 december in de bioscoop / 6 euro Cultuurkaart, 8,50 euro gewoon ticket / tickets en info 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s